Pojęcie otyłości – podstawowe definicje

pierwszy rozdział pracy magisterskiej

Otyłość – to zjawisko kulturowe i społeczne, a przede wszystkim zdrowotne, które towarzyszy życiu człowieka od początku istnienia ludzkości. Dowodem na to są wykopaliska sprzed 30-50 tysięcy lat – z epoki kamienia [1]. Wykopane rzeźby z tamtego okresu przedstawiają postacie z ogromną nadwagą. Ponieważ zaburzenie to głęboko wykraczało poza dziedzinę medycyny, historyczne dowody znajdują się nie tylko w zabytkach piśmiennictwa lekarskiego, ale również w dziełach tworzonych przez historyków i filozofów, w kronikach, dziełach malarskich, żartach, wierszach, sztuce cyrkowej i teatralnej.

Oceny otyłości w ówczesnych czasach były bardzo różne. Niektórzy uważali, że ta przypadłość jest karą za „obżarstwo”, inni, iż „pulchność” szczególnie u dzieci, jest oznaką zdrowia. Tylko w ubogich kulturach otyłość była traktowana jako oznaka bogactwa. Chociaż ten pogląd pochodzi z odległych czasów, to w wielu środowiskach utrzymuje się nadal. Wraz z postępem cywilizacji zaczęła stopniowo zanikać „fetyszyzacja” otyłości, a zaczęły się uwidaczniać próby jej zwalczania. Coraz więcej zaczęto pisać o otyłości jako problemie zdrowotnym. Wielu uczonych, a wśród nich Hipokrates dużo uwagi poświęciło otyłości. To właśnie on stwierdził, iż otyłe kobiety bywają często bezpłodne, a ludzie „puszyści” żyją krócej. Jako lekarstwo zalecał przede wszystkim zmniejszenie ilości spożywanych posiłków i zwiększenie ruchu.

W epoce średniowiecza nie poszerzono w zasadzie wiedzy o otyłości. Z jednej strony uważano, że głodowanie i ascetyczne życie torują drogę do osiągnięcia doskonałości, a z drugiej zaś strony nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu było grzechem.

Dopiero Tanner w książce „Praktyka medyczna” wydanej w 1867 r. wyraził pogląd, że spożywanie nadmiernej ilości węglowodanów może być przyczyną otyłości [2]. Stwierdził również, że skutki otyłości bywają groźniejsze niż się na pozór wydaje. Wraz z postępem chemii w XIX wieku, a później powstaniem i rozwojem biochemii, zaczęto naukowo podchodzić do problemu otyłości  [3]. Z początkiem XX w. rozpoczęła się  szeroka dyskusja na temat otyłości, która trwa do dzisiaj.

Obecnie otyłością nazywa się ogólnoustrojową, przewlekłą chorobę metaboliczną, spowodowaną zaburzeniami w równowadze między energią dostarczaną wraz z pożywieniem, a energią wydatkowaną, która objawia się zwiększeniem tkanki tłuszczowej.  Wprost proporcjonalnie do tego występują patologie, dysfunkcje, oraz inne choroby, dotykające większość organów i komórek tzw. zespół „X”, czyli współwystępowanie nieprawidłowości w obrębie gospodarki węglowodanowej, lipidowej, jak również nadciśnienia tętniczego [4]. Najbardziej krytycznym okresem dla rozwoju otyłości u młodzieży jest okres dojrzewania płciowego. Amerykanie szacują, że zespół metaboliczny występuje u  4% nastolatków ogólnej populacji i cały czas rośnie [5].

Zespół „X” można rozpoznać wówczas, jeżeli dana osoba posiada co najmniej  trzy z podanych niżej objawów:

  • otyłość brzuszna,
  • wysokie ciśnienie krwi,
  • wysokie stężenie trójglicerydów,
  • wysokie stężenie cukru we krwi,
  • wysokie stężenie cholesterolu HDL

Rozróżniamy dwa typy otyłości :

  • otyłość pierwotną – wynikającą z długotrwałego przekarmiania i stanowiącą 90 % otyłości u młodzieży,
  • otyłość wtórną – wynikającą z uszkodzenia układów, które regulują pobór i wydatkowanie energii oraz zaburzonego metabolizmu organizmu. Stanowi około 10% otyłości w wieku rozwojowym. Występuje u osób z zaburzeniami endokrynologicznymi (niedoczynność tarczycy, niedobór hormonów wzrostu, zespół wielotorbielowych jajników), z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego oraz mózgu (tj. niektórych wadach wrodzonych, stanach zapalnych, chorobach zwyrodnieniowych, chorobach naciekowych, guzach), a także u osób z zespołem wad wrodzonych uwarunkowanych genetycznie (są to: Zespół Laurencje ’a – Moona – Biedla i Zespół  Pradera-Lapharta-Willego). Do tego rodzaju otyłości należy również  otyłość polekowa, którą wywołuje stosowanie leków między innymi; psychotropowych, antyhistaminowych, kortykosteroidów [6].

Przez bardzo długi okres czasu, aby zdefiniować nadwagę i otyłość u dzieci używano tabel percentylowych BMI, które były opracowywane oddzielnie  dla  każdego kraju. Z końcem lat 90 opracowano wspólną, międzynarodową definicję nadwagi i otyłości. Na podstawie takiej definicji można porównywać częstość występowania otyłości u dzieci pomiędzy poszczególnymi krajami. Obecnie, aby ocenić stopień otyłości, najczęściej stosuje się metodę w której określa się proporcję masy ciała oraz wysokość. Zakłada się wówczas, że u osób tego samego wzrostu jest podobna beztłuszczowa masa ciała, a więc różnica, która występuje w ich pełnej masie ciała wynika z różnorodnej zawartości tkanki tłuszczowej. Nadwagę i otyłość określa się za pomocą wskaźnika BMI ( Body Mass Index), oznaczonego wzorem: BMI=(masa ciała) [kg] / (wys. ciała)2 [m]2

Dla dzieci i młodzieży w okresie wzrostu służą tablice średnich wartości i odchyleń standardowych  oraz tablice lub siatki centylowe wskaźnika BMI jak również wskaźnik Cole’a uwzględniające  płeć i wiek badanego [7].

Powyższa metoda jest zgodna z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia i określa :

  • nadwagę jako stan, którego wartość wskaźnika BMI odpowiedniego dla wieku i płci znajduje się na równi lub powyżej 85 centyla,
  • otyłość rozpoznawana jest wtedy, kiedy wartość wskaźnika BMI jest równa lub znajduje się powyżej 95 centyla.

Wskaźnik BMI nie określa idealnej różnicy między masą ciała spowodowaną rozwojem tkanki mięśniowej i wodą obecną w organizmie, a masą ciała związaną z zawartością tkanki tłuszczowej. Nie ma to jednak większego znaczenia, jeżeli odchylenia wskaźnika BMI z uwzględnieniem innych cech badanego pacjenta są niewielkie.

Wskaźnik Cole ’a wyraża się w procentach za pomocą wzoru :[8]

masa ciała x wysokość ciała standardowa2 x 100 %

—————————————————————–

masa ciała standardowa x wysokość ciała 2

Wyróżniamy następujące zakresy tego wskaźnika:

  • wyniszczenie – < 75%,
  • niedożywienie – 75% – 85%,
  • nieznaczne niedożywienie – 85% – 90%,
  • norma – 90% – 100%
  • nadmierne odżywienie – >110%

Dla określenia dokładniejszego stopnia otyłości należy dokonać pomiaru grubości fałdów skórno-tłuszczowych np. na ramieniu, brzuchu czy pod łopatką. Metoda ta nie znalazła jednak zastosowania w pediatrii, ponieważ wymaga posługiwania się wyskalowanym sprzętem specjalistycznym (fałdomierzem) i doświadczenia w wykonywaniu tego typu pomiarów. Natomiast wykorzystywana jest przez antropologów dla celów naukowych [9]. Najprostszym badaniem antropometrycznym, które pomaga w określeniu typu otyłości jest pomiar obwodu pasa oraz bioder.

WHR równa się obwód talii (cm) dzielony przez obwód bioder (cm)

Iloraz tych wartości informuje z jaką otyłością mamy do czynienia:

  • brzuszną typu androidalnego –  z powikłaniami natury metabolicznej, lub
  • pośladkowo-udową typu gynoidalnego – z mniejszym ryzykiem zdrowotnym.

Do głównych przyczyn otyłości brzusznej zalicza się przede wszystkim złe odżywianie i brak ruchu fizycznego. Na tę chorobę może mieć wpływ podłoże hormonalne, genetyczne jak również psychiczne, a powikłaniami mogą być choroby układu krążenia, miażdżyca, choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze i cukrzyca.


[1] Tatoń J, Czech A, Bernas M : Otyłość. Zespół metaboliczny.  PZWL, Warszawa 2007, s.15-18.

[2] Ibidem

[3] Tatoń J, Czech A, Bernas M : Otyłość,…., s.18.

[4] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży od urodzenia do dorosłości. Wyd. Hel-Med., Kraków 2008, s.12.

[5] Ibidem.

[6] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka…... s.17.

[7] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka….. s.12.

[8] Ibidem.

[9] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka……. s.13.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *