Zdrowe żywienie i aktywność fizyczna

początek drugiego rozdziału pracy magisterskiej

Zdrowe żywienie, w połączeniu z aktywnością fizyczną należy do podstawowych potrzeb człowieka, jest niezbędnym warunkiem zachowania i wzmacniania zdrowia w całym okresie życia. Żywienie człowieka powinno być zawsze rozpatrywane wspólnie z jego aktywnością fizyczną. Zarówno zdrowe żywienie jak i aktywność fizyczna obecnie są zaliczane do podstawowych elementów prozdrowotnego stylu życia i sposobów zapobiegania dużej liczby chorób[1]. Wyliczenia wskazują, że blisko 40 jednostek chorobowych, w tym zaburzeń zdrowotnych powstaje na wskutek niezadowalającej jakości żywności lub w ogóle złym żywieniem. Do nich należą przede wszystkim: choroby układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu i choroba wieńcowa ), nowotwory (żołądka, jelita grubego, prostaty u mężczyzn i piersi u kobiet ), otyłość, anoreksja i cukrzyca typu 2, niedokrwistość i osteoporoza. Przyczyną dużej ilości tych chorób jest między innymi mała aktywność fizyczna lub jej brak [2].

Promocja zdrowego żywienia oraz aktywności fizycznej są obecnie ważnym  czynnikiem polityki zdrowotnej w wielu krajach na świecie. Również w Polsce, w Narodowym Programie Zdrowia 1996-2005, podstawowe miejsce zajmują dwa cele operacyjne:„ Zwiększenie aktywności fizycznej ludności ”, „ Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowej żywności ”. Znowelizowana wersja programu na lata 2007-2015 utrzymuje oba te cele, dodając do drugiego  – zmniejszenie występowania otyłości. W marcu 2003 roku rozpoczęła działanie Platforma Unii Europejskiej d/s Żywienia, Aktywności Fizycznej i Zdrowia, a w grudniu 2005 roku Komisja Europejska zatwierdziła dokument „ Zielona Księga – Promowanie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej ”. Poświęcono w niej szczególnie dużo uwagi dzieciom i młodzieży w wieku szkolnym. Polska odpowiedziała pozytywnie na tę inicjatywę i stopniowo zaczęła wdrażać ogólnopolski program „ Trzymaj formę ”[3] w V i VI klasie szkoły podstawowej oraz w gimnazjum.


[1] Woynarowska B : Edukacja zdrowotna. PWN, Warszawa 2008, s.294.

[2] Ibidem s.294.

[3] Ibidem s.294.

Czynniki ryzyka chorób układu krążenia

z pracy magisterskiej

Znamy czynniki ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Na niektóre z tych czynników możemy mieć wpływ, dlatego tak ważna jest znajomość czynników ryzyka tej grupy chorób.

Według Europejskiej Deklaracji na rzecz Zdrowia Serca, „czynniki ryzyka związane z wystąpieniem incydentów sercowo-naczyniowych można podzielić na trzy grupy:

  • biologiczne:

– podwyższone ciśnienie tętnicze krwi,

– podwyższone stężenie glukozy,

– podwyższone stężenie cholesterolu,

– nadwaga/otyłość,

  • związane ze stylem życia:

– palenie tytoniu,

– niezdrowe odżywianie,

– nadużywanie alkoholu,

– niska aktywność fizyczna,

  • ogólne:

– niemodyfikowalne – wiek, płeć, czynniki genetyczne, grupa etniczna,

– modyfikowalne – dochód, wykształcenie, warunki życia, warunki pracy [11].

Analizując wyżej wymienione czynniki, możemy wśród nich wyróżnić dwie podstawowe grupy: niezależne i zależne od człowieka. Jak sama nazwa wskazuje, czynniki niezależne to takie, na które potencjalny pacjent nie ma żadnego wpływu. Należą do nich uwarunkowania genetyczne, wiek, płeć, czy grupa etniczna. Są one indywidualne dla każdego osobnika i nie podlegają żadnym modyfikacjom. Drugą grupę stanowią czynniki związane lub zależne od stylu życia. Do najważniejszych czynników związanych ze stylem życia należą: niewłaściwa dieta, mała aktywność fizyczna, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu. Natomiast do czynników ryzyka, w znacznym stopniu zależnych od naszego stylu życia można zaliczyć: zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki węglowodanowej i otyłość [1, 4, 8, 17, 36, 39,].

Ponieważ elementy stylu życia możemy w dowolny sposób modyfikować (ulepszać, pogarszać, eliminować, dodawać unikać, itp.), mamy na nie nieograniczony wpływ. Tylko od nas zależy czy sposób, w jaki żyjemy będzie nas zbliżał czy oddalał od różnego typu chorób.


[1] Bachórzewska-Gajewska H., Serwicka A., Komło A., i wsp.: Znajomość czynników ryzyka choroby wieńcowej wśród pacjentów hospitalizowanych celem wykonania koronarografii oraz ich oczekiwania po badaniu; Przegląd Kardiodiabetologiczny 2007; 2, 1: 35–40

[11] Europejska Deklaracja na rzecz Zdrowia Serca; Kardiologia Polska 2008; 66: 3

Pojęcie otyłości – podstawowe definicje

pierwszy rozdział pracy magisterskiej

Otyłość – to zjawisko kulturowe i społeczne, a przede wszystkim zdrowotne, które towarzyszy życiu człowieka od początku istnienia ludzkości. Dowodem na to są wykopaliska sprzed 30-50 tysięcy lat – z epoki kamienia [1]. Wykopane rzeźby z tamtego okresu przedstawiają postacie z ogromną nadwagą. Ponieważ zaburzenie to głęboko wykraczało poza dziedzinę medycyny, historyczne dowody znajdują się nie tylko w zabytkach piśmiennictwa lekarskiego, ale również w dziełach tworzonych przez historyków i filozofów, w kronikach, dziełach malarskich, żartach, wierszach, sztuce cyrkowej i teatralnej.

Oceny otyłości w ówczesnych czasach były bardzo różne. Niektórzy uważali, że ta przypadłość jest karą za „obżarstwo”, inni, iż „pulchność” szczególnie u dzieci, jest oznaką zdrowia. Tylko w ubogich kulturach otyłość była traktowana jako oznaka bogactwa. Chociaż ten pogląd pochodzi z odległych czasów, to w wielu środowiskach utrzymuje się nadal. Wraz z postępem cywilizacji zaczęła stopniowo zanikać „fetyszyzacja” otyłości, a zaczęły się uwidaczniać próby jej zwalczania. Coraz więcej zaczęto pisać o otyłości jako problemie zdrowotnym. Wielu uczonych, a wśród nich Hipokrates dużo uwagi poświęciło otyłości. To właśnie on stwierdził, iż otyłe kobiety bywają często bezpłodne, a ludzie „puszyści” żyją krócej. Jako lekarstwo zalecał przede wszystkim zmniejszenie ilości spożywanych posiłków i zwiększenie ruchu.

W epoce średniowiecza nie poszerzono w zasadzie wiedzy o otyłości. Z jednej strony uważano, że głodowanie i ascetyczne życie torują drogę do osiągnięcia doskonałości, a z drugiej zaś strony nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu było grzechem.

Dopiero Tanner w książce „Praktyka medyczna” wydanej w 1867 r. wyraził pogląd, że spożywanie nadmiernej ilości węglowodanów może być przyczyną otyłości [2]. Stwierdził również, że skutki otyłości bywają groźniejsze niż się na pozór wydaje. Wraz z postępem chemii w XIX wieku, a później powstaniem i rozwojem biochemii, zaczęto naukowo podchodzić do problemu otyłości  [3]. Z początkiem XX w. rozpoczęła się  szeroka dyskusja na temat otyłości, która trwa do dzisiaj.

Obecnie otyłością nazywa się ogólnoustrojową, przewlekłą chorobę metaboliczną, spowodowaną zaburzeniami w równowadze między energią dostarczaną wraz z pożywieniem, a energią wydatkowaną, która objawia się zwiększeniem tkanki tłuszczowej.  Wprost proporcjonalnie do tego występują patologie, dysfunkcje, oraz inne choroby, dotykające większość organów i komórek tzw. zespół „X”, czyli współwystępowanie nieprawidłowości w obrębie gospodarki węglowodanowej, lipidowej, jak również nadciśnienia tętniczego [4]. Najbardziej krytycznym okresem dla rozwoju otyłości u młodzieży jest okres dojrzewania płciowego. Amerykanie szacują, że zespół metaboliczny występuje u  4% nastolatków ogólnej populacji i cały czas rośnie [5].

Zespół „X” można rozpoznać wówczas, jeżeli dana osoba posiada co najmniej  trzy z podanych niżej objawów:

  • otyłość brzuszna,
  • wysokie ciśnienie krwi,
  • wysokie stężenie trójglicerydów,
  • wysokie stężenie cukru we krwi,
  • wysokie stężenie cholesterolu HDL

Rozróżniamy dwa typy otyłości :

  • otyłość pierwotną – wynikającą z długotrwałego przekarmiania i stanowiącą 90 % otyłości u młodzieży,
  • otyłość wtórną – wynikającą z uszkodzenia układów, które regulują pobór i wydatkowanie energii oraz zaburzonego metabolizmu organizmu. Stanowi około 10% otyłości w wieku rozwojowym. Występuje u osób z zaburzeniami endokrynologicznymi (niedoczynność tarczycy, niedobór hormonów wzrostu, zespół wielotorbielowych jajników), z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego oraz mózgu (tj. niektórych wadach wrodzonych, stanach zapalnych, chorobach zwyrodnieniowych, chorobach naciekowych, guzach), a także u osób z zespołem wad wrodzonych uwarunkowanych genetycznie (są to: Zespół Laurencje ’a – Moona – Biedla i Zespół  Pradera-Lapharta-Willego). Do tego rodzaju otyłości należy również  otyłość polekowa, którą wywołuje stosowanie leków między innymi; psychotropowych, antyhistaminowych, kortykosteroidów [6].

Przez bardzo długi okres czasu, aby zdefiniować nadwagę i otyłość u dzieci używano tabel percentylowych BMI, które były opracowywane oddzielnie  dla  każdego kraju. Z końcem lat 90 opracowano wspólną, międzynarodową definicję nadwagi i otyłości. Na podstawie takiej definicji można porównywać częstość występowania otyłości u dzieci pomiędzy poszczególnymi krajami. Obecnie, aby ocenić stopień otyłości, najczęściej stosuje się metodę w której określa się proporcję masy ciała oraz wysokość. Zakłada się wówczas, że u osób tego samego wzrostu jest podobna beztłuszczowa masa ciała, a więc różnica, która występuje w ich pełnej masie ciała wynika z różnorodnej zawartości tkanki tłuszczowej. Nadwagę i otyłość określa się za pomocą wskaźnika BMI ( Body Mass Index), oznaczonego wzorem: BMI=(masa ciała) [kg] / (wys. ciała)2 [m]2

Dla dzieci i młodzieży w okresie wzrostu służą tablice średnich wartości i odchyleń standardowych  oraz tablice lub siatki centylowe wskaźnika BMI jak również wskaźnik Cole’a uwzględniające  płeć i wiek badanego [7].

Powyższa metoda jest zgodna z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia i określa :

  • nadwagę jako stan, którego wartość wskaźnika BMI odpowiedniego dla wieku i płci znajduje się na równi lub powyżej 85 centyla,
  • otyłość rozpoznawana jest wtedy, kiedy wartość wskaźnika BMI jest równa lub znajduje się powyżej 95 centyla.

Wskaźnik BMI nie określa idealnej różnicy między masą ciała spowodowaną rozwojem tkanki mięśniowej i wodą obecną w organizmie, a masą ciała związaną z zawartością tkanki tłuszczowej. Nie ma to jednak większego znaczenia, jeżeli odchylenia wskaźnika BMI z uwzględnieniem innych cech badanego pacjenta są niewielkie.

Wskaźnik Cole ’a wyraża się w procentach za pomocą wzoru :[8]

masa ciała x wysokość ciała standardowa2 x 100 %

—————————————————————–

masa ciała standardowa x wysokość ciała 2

Wyróżniamy następujące zakresy tego wskaźnika:

  • wyniszczenie – < 75%,
  • niedożywienie – 75% – 85%,
  • nieznaczne niedożywienie – 85% – 90%,
  • norma – 90% – 100%
  • nadmierne odżywienie – >110%

Dla określenia dokładniejszego stopnia otyłości należy dokonać pomiaru grubości fałdów skórno-tłuszczowych np. na ramieniu, brzuchu czy pod łopatką. Metoda ta nie znalazła jednak zastosowania w pediatrii, ponieważ wymaga posługiwania się wyskalowanym sprzętem specjalistycznym (fałdomierzem) i doświadczenia w wykonywaniu tego typu pomiarów. Natomiast wykorzystywana jest przez antropologów dla celów naukowych [9]. Najprostszym badaniem antropometrycznym, które pomaga w określeniu typu otyłości jest pomiar obwodu pasa oraz bioder.

WHR równa się obwód talii (cm) dzielony przez obwód bioder (cm)

Iloraz tych wartości informuje z jaką otyłością mamy do czynienia:

  • brzuszną typu androidalnego –  z powikłaniami natury metabolicznej, lub
  • pośladkowo-udową typu gynoidalnego – z mniejszym ryzykiem zdrowotnym.

Do głównych przyczyn otyłości brzusznej zalicza się przede wszystkim złe odżywianie i brak ruchu fizycznego. Na tę chorobę może mieć wpływ podłoże hormonalne, genetyczne jak również psychiczne, a powikłaniami mogą być choroby układu krążenia, miażdżyca, choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze i cukrzyca.


[1] Tatoń J, Czech A, Bernas M : Otyłość. Zespół metaboliczny.  PZWL, Warszawa 2007, s.15-18.

[2] Ibidem

[3] Tatoń J, Czech A, Bernas M : Otyłość,…., s.18.

[4] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży od urodzenia do dorosłości. Wyd. Hel-Med., Kraków 2008, s.12.

[5] Ibidem.

[6] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka…... s.17.

[7] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka….. s.12.

[8] Ibidem.

[9] Oblacińska A i Weker H : Profilaktyka……. s.13.